Het Woord in de eredienst

Met verhoogde concentratie liep ik de kerkzaal in. Gemeenteleden waren druk doende om de laatste hand te leggen aan het gereedmaken van de ruimte. Alle voorzieningen voor het muziekteam waren in gereedheid gebracht, naast het projectiescherm waren decorstukken opgehangen en vooraan op het podium prijkte een aantal fleurige bloemstukken. ‘Waar is de lessenaar gebleven?’ vroeg ik, enigszins verontrust. ‘Die hebben we weggehaald,’ was het antwoord, ‘Je moet maar proberen om de overdenking zonder lessenaar te doen. Dat komt beter over.’

De kerkdienst verandert

Het zal voor niemand een verrassing zijn wanneer ik meen dat de kerkdienst in de achterliggende periode een ingrijpende wijziging heeft ondergaan, dan wel op het punt staat ingrijpend gewijzigd te worden. Met het eerste deel van mijn opmerking doel ik op de evangelische gemeenten, met het laatste op de ‘behoudende’ kerken die – zo voorspel ik – deze ontwikkeling op termijn niet kunnen tegenhouden. Eigentijdse liederen met eigentijdse muziek doen hun intrede en de inbreng van gemeenteleden wordt steeds groter. Veel van wat hier gebeurt, vloeit voort uit een veranderde opvatting over gemeente-zijn en een erkenning van de gaven van de Geest. Een voor een worden de schillen van de traditie afgepeld in een poging om het Evangelie dichter bij de harten van mensen te brengen. Dit zou ons tot grote vreugde moeten stemmen, ware het niet dat deze ontwikkeling ook een donkere keerzijde heeft. Immers, met het wegwerpen van de traditie wordt niet alleen ballast, maar ook iets waardevols weggedaan. En helaas blijft het daar niet bij. De traditie is niet het enige dat wordt afgepeld. Vanwege de enorme kloof die er is ontstaan, moet ook het Woord van God het ontgelden.

Er staat geschreven…

Het Sola Scriptura is een van de pijlers van de Reformatie. Sinds die tijd is voor Protestanten de geschreven, door God gegeven openbaring de enige bron voor geloof en leven. Men heeft daarmee afstand willen nemen van het Rooms Katholieke standpunt dat de kerkelijke traditie als de enige ware uitlegster van de Schrift zag. Daarmee kreeg de traditie een hoger gezag toebedeeld dan de Bijbel. Dit heeft de kerk van de Reformatie willen rechtzetten. Zij beoogde niet de traditie terzijde te stellen, maar wilde haar de plek toekennen die haar toekomt, n.l. ondergeschikt aan de Schrift. Dat werd ook zichtbaar gemaakt in de vorm van de eredienst. De verkondiging kreeg in Protestantse diensten een centrale plaats en in de verkondiging werd de uitleg van de Schrift centraal gesteld. Dit is zo gebleven totdat de roep tot verandering hier het mes in zette.

Hermeneutiek

Onder het woord hermeneutiek verstond men van oudsher de kunst en de kunde om de Schrift te verstaan. Je zou het de methodiek van de exegese kunnen noemen. Exegese moeten we dan opvatten als het handwerk dat tot begrip van de Schrift leidt. Wanneer wij de Bijbel bestuderen dan is het feitelijk onderzoek van de tekst de exegese en de instrumenten die wij daarbij gebruiken ontlenen wij aan de hermeneutiek. Eén zo’n instrument is de regel dat je tekst met tekst moet vergelijken om tot een goed verstaan te komen. Een ander instrument is dat je de tekst in zijn context moet lezen. Weer een ander instrument is dat je moeilijke teksten moet uitleggen aan de hand van makkelijk uit te leggen teksten. Zo vormden allerlei richtlijnen en technieken een gereedschapskist voor de bijbellezer die hem hielpen om de Bijbel uit te leggen. Kenmerkend voor deze vorm van hermeneutiek is dat alle aandacht gericht was op het Woord. De Schrift stond centraal. Men meende dat het Woord van God door en door betrouwbaar was en dacht positief over de mogelijkheid om (met studie) zijn betekenis te doorgronden.

Naar een pluralistische schriftuitleg

Na de Verlichting is hierin heel geleidelijk aan een verandering opgetreden. Allereerst deed de schriftkritiek zijn intrede, waardoor de betrouwbaarheid van het Woord in twijfel werd getrokken. De Bijbel was niet langer het Woord van God, maar het woord van mensen die verhaalden over hun ervaringen met God. Vervolgens ging men steeds minder positief denken over de mogelijkheid om tot verstaan van de oorspronkelijke betekenis te komen. De kloof tussen de lezer en de bijbelse leefwereld werd zo groot geacht en de hoeveelheid aanvullende informatie bleek zo gering dat men steeds meer tot de conclusie kwam dat de oorspronkelijke betekenis niet meer te reconstrueren is. Hierdoor heeft zich langzaam maar zeker een verschuiving voorgedaan waarin de aandacht werd verlegd van het Woord naar de lezer of hoorder van het woord. En daarbij ging het uiteindelijk niet meer om de betekenis van de tekst, maar om de vraag wat de tekst voor jou te betekenen heeft. De pluralistische schriftuitleg was daarmee een feit.

De mens is de maat aller dingen

Onlangs voerde ik met enkele anderen een discussie over een voor ons actueel thema. Ik was het niet geheel met mijn gesprekspartners eens en had hen ter voorbereiding op ons gesprek een bijbelstudie uitgereikt waarin alle schriftplaatsen die handelen over dit thema, uitgebreid werden besproken. Eén van de aanwezigen reageerde gelaten toen hij het materiaal had doorgekeken. ‘Ik heb hier al eerder kennis van genomen,’ zei hij, ‘en van een aantal andere studies met een andere uitkomst.’ Met behulp van de nieuwe hermeneutische ‘bril’ is het mogelijk geworden om de Bijbel te laten ‘buikspreken’ en ieder standpunt er in te laten doorklinken. Zo heeft de Bijbel een boodschap voor revolutionairen, feministen, homoseksuelen en… de moderne mens. En meestal ligt deze boodschap in het verlengde van wat men zelf wil horen.

Vraaggericht werken

In onze samenleving is het ‘vraaggericht werken’ tot een magische formule geworden, die de hedendaagse, westerse mens de indruk geeft dat alles in het leven op hem moet worden afgestemd. Iets moet hem aanspreken, anders heeft hij de neiging zich ervan af te keren. Met dit criterium wordt ook in de moderne eredienst rekening gehouden. Kerkdiensten moeten laagdrempelig zijn, het zingen moet op de beleving worden betrokken en de predikant moet een welluidende boodschap in ‘groentemannentaal’ laten horen. Soms lijkt het wel of er in een drietrapsraket met de woordverkondiging wordt afgerekend. Eerst moet alles eenvoudiger, dan moet alles korter en positiever, en ten slotte verdwijnt de hele woordverkondiging naar de zijlijn. Voor wie er op let zal het duidelijk zijn dat er nog maar heel weinig preken zijn waarin de uitleg van een schriftgedeelte centraal staat. Onze hedendaagse predikers kunnen charismatisch, welbespraakt, humoristisch of ontroerend zijn, onder hen bevinden zich nog maar heel weinig bijbelleraars.

Terug naar af?

We leven in een vreemde tijd. Nooit eerder waren mensen zo hoog opgeleid, maar nooit eerder was de kloof tussen een verstaan van de Schrift zo groot. Betekent dit dan dat wij terug moeten naar waar wij vandaan komen? Natuurlijk niet. Al zouden wij willen, dan zou al snel blijken dat dit niet mogelijk is. Wij leven nu eenmaal in een tijd waarin de kloof groter geworden is. Dit valt niet te ontkennen en heeft te maken met de totaal andere wijze waarop wij onze leefwereld hebben ingericht. Maar dat betekent niet dat wij ons dan maar moeten losmaken van de wereld en de taal die wij in de Bijbel tegenkomen. Wij zullen deze kloof door studie moeten overbruggen om vervolgens anderen enthousiast de maken over de rijkdom die wij aan gene zijde van de kloof hebben ontdekt. En daarbij mogen wij alle moderne communicatiemiddelen inzetten. Graag zelfs!

Archippus - Banner 2010

Aantal keren bekeken: 2290

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *